Počeo je najveći lov na tamnu materiju: Može li Opservatorija Rubin pronaći i Planetu Devet?

Na vrhu Cerro Pachón u čileanskim Andima, senzor veličine manjeg automobila upravo je zabilježio još jednu u nizu od hiljada fotografija otkako je, prije nekoliko dana, zvanično počeo desetogodišnji pokušaj da se cijelo južno nebo snima iz noći u noć.

Riječ je o opservatoriji Vera C. Rubin i njenom programu Legacy Survey of Space and Time (LSST) — misiji koja bi trebala ponuditi odgovore na neka od najvećih pitanja savremene astronomije, od prirode tamne materije do postojanja hipotetičke Planete Devet na rubu Sunčevog sistema.

LSST kamera je, sa svojih 3.200 megapiksela raspoređenih na 189 pojedinačnih senzora, najveći digitalni fotoaparat ikada napravljen za astronomiju.

Teška gotovo tri tone, svakih četrdesetak sekundi snima novu fotografiju neba, što tokom jedne noći rezultira s između 700 i 800 snimaka.

Prve inženjerske fotografije nastale su u aprilu 2025. godine, javnosti su predstavljene dva mjeseca kasnije, a zvanični prelazak u puni režim rada dogodio se krajem juna 2026. godine, nakon više od godinu dana provjere tačnosti, brzine i pouzdanosti sistema.

Rezultati su stigli i prije nego što je desetogodišnja misija zvanično započela. Tokom svega šest sedmica ranih testnih posmatranja, opservatorija Rubin otkrila je više od 11.000 dotad nepoznatih asteroida, a među njima i 33 objekta koji prolaze blizu Zemlje, te 380 transneptunskih tijela.

Svake noći sistem prikuplja oko deset terabajta podataka i generiše do sedam miliona upozorenja o promjenama na nebu, od eksplozija supernovih do treperenja dalekih zvijezda.

Misija nosi ime po astronomkinji čiji je rad prvi pružio čvrste dokaze o postojanju tamne materije.

Vera Rubin je 1970-ih, zajedno s kolegom Kentom Fordom, mjerila brzinu rotacije zvijezda u galaksiji Andromeda i desetinama drugih spiralnih galaksija, otkrivši da se zvijezde na rubovima galaksija kreću gotovo istom brzinom kao i one u centru — što je pojava koja je, prema tadašnjoj fizici, bila nemoguća bez ogromne količine nevidljive mase.

Možda vas zanima: Misteriozni signal iz svemira zabrinjava astronome već 33 godine

Ova zapažanja postala su prvi snažan empirijski dokaz da svaka galaksija sadrži pet do deset puta više mase nego što je to moguće vidjeti, čime je potvrđena hipoteza koju je švicarski astronom Fritz Zwicky iznio još 1933. godine.

Rubin je poznata i po stavu da nauka ne poznaje problem koji muškarac može riješiti, a žena ne bi mogla — što je rečenica koja danas predstavlja simbol otpora preprekama s kojima se suočavala kao žena u astronomiji tokom cijele svoje karijere.

Njeno se otkriće danas pamti i kao prekretnica za veće učešće žena u nauci, ali sama priroda tamne materije i dalje ostaje nepoznata.

Ona čini oko 85 posto ukupne materije u svemiru, a čestica koja bi je objasnila nikada nije direktno zabilježena ni u jednom laboratorijskom eksperimentu.

LSST bi to trebao promijeniti mjerenjem načina na koji gravitacija tamne materije blago savija svjetlost dalekih galaksija.

Slično je neizvjesna i sudbina Planete Devet. Astronomi Konstantin Batygin i Mike Brown s Kalifornijskog instituta za tehnologiju (Caltech) su 2016. godine objavili dokaze o gigantskoj planeti skrivenoj u vanjskim dijelovima Sunčevog sistema, zaključivši da orbite šest transneptunskih tijela pokazuju pravilnost koja bi se najlakše objasnila postojanjem planete pet do deset puta masivnije od Zemlje, skrivene stotinama astronomskih jedinica dalje od Neptuna.

Kasniji, veći pregledi neba, uključujući OSSOS i Dark Energy Survey, nisu pronašli statistički značajnu pravilnost u orbitama kada se uzelo u obzir gdje su teleskopi uopće gledali, čime je ova hipoteza ostala na granici između oduševljenja i sumnje.

Šta je od svega ovoga potvrđeno, a šta nije, danas se može precizno razdvojiti. Opservatorija radi, kamera funkcionira kako je i planirano, a prvi rezultati, u vidu hiljada novih asteroida, već stižu.

Ono što ostaje otvoreno je dvostruko: tamna materija je dokazano stvarna, ali njena fizička priroda i dalje izmiče svakoj detekciji, dok Planeta Devet, uprkos matematičkoj elegantnosti svoje hipoteze, nikada nije viđena kroz objektiv teleskopa.

Tokom decenije prikupljanja podataka o cijelom južnom nebu, ta razlika između dokazanog i pretpostavljenog mogla bi se konačno smanjiti — ili ostati, baš kao i 2016. godine, samo dobro utemeljena pretpostavka.