Naska linije: Misteriozni geoglifi u Južnoj Americi

Naska linije su jedna od najintrigantnijih zagonetki drevnog čovječanstva – serija geoglifa usječenih u kamenu visoravni Pampe Kolorade (Pampa Colorada) na jugu Perua.

Ove enigmatične linije, figurativni crteži i geometrijski obrasci, koje je drevna Naska kultura iscrtala u periodu između otprilike 200. g. pr. n.e. i 650. g. n.e., prostiru se na površini od više od 450 kvadratnih kilometara i predstavljaju najimpresivniji skup geoglifa sačuvanih na Zemlji.

Razlog njihove gotovo nevjerovatne očuvanosti leži u jedinstvenoj klimi regije: prosječna godišnja količina padavina iznosi manje od 10 milimetara, a visoka koncentracija gipsa u tlu, ekstremna suhoća i bezvjetrovito prizemlje osigurali su da figure prežive više od dva milenija gotovo nepromijenjene.

Ono što linijama daje posebnu dimenziju jeste jedan paradoks koji ni savremena nauka nije u potpunosti razriješila: mnoge figure vidljive su isključivo iz zraka, dok ih s tla nije moguće sagledati u cjelini.

Proporcije su savršene, linije su ravne, simetrija je precizna – a sve to izvedeno bez ikakve mogućnosti provjere iz perspektive visine.

Taj paradoks i dalje privlači istraživačke timove iz cijelog svijeta, koji svakim novim otkrićem pokazuju da je ovo nalazište daleko veće, bogatije i složenije nego što se ikad pretpostavljalo.

Otkriće Naska linija

Toribio Mejia Xesspe i počeci sistematičnog proučavanja

Mada su lokalni stanovnici i povremeni putnici oduvijek primjećivali neobične tragove na tlu Pampe, prvo sistematično dokumentovanje Naska linija pripisuje se peruanskom arheologu Toribiu Mejii Xesspe, koji je 1927. godine počeo bilježiti i opisivati ovo nalazište.

Xesspe je linije interpretirao kao ceremonijalne puteve – tzv. ceques – namijenjene ritualnim praksama drevne kulture.

Njegova zapažanja dugo su ostala zanemarena u široj naučnoj zajednici, a istinska pažnja nauke usmjerila se prema Naska linijama tek naredne dekade – iz zraka.

Avijacija otvara novi pogled

Pravi proboj u razumijevanju razmjera ovog fenomena donio je razvoj komercijalne avijacije nad Peruom tokom 1930-ih godina.

Piloti koji su prelijetali Pampu Coloradu počeli su javljati o neobičnim formacijama vidljivim s visine.

Fotografije nastale tokom tih letova napokon su otkrile puni razmjer onoga što je ležalo ispod – i naučni interes za ovo nalazište eksplodirao je.

Paul Kosok i astronomska hipoteza

Američki profesor Paul Kosok s Long Island univerziteta u New Yorku proučavao je Naska linije primarno u kontekstu drevnih sistema za navodnjavanje.

No, 22. juna 1941. godine, dok je stajao na jednoj od linija tokom zimskog solsticija na južnoj hemisferi, Kosok je primijetio nešto neočekivano: zalazak Sunca se savršeno poklopio s pravcem pružanja te linije.

Taj slučajni trenutak radikalno je promijenio smjer istraživanja. Kosok je od tada počeo razvijati teoriju o astronomskoj ulozi linija, opisavši ovo ogromno pustinjsko područje kao "najveću astronomsku knjigu na svijetu" – frazu koja je ostala utkana u istoriju proučavanja ovog nalazišta.

Maria Reiche: Čuvarica Naska linija

Ono što je Kosok začeo, Maria Reiche (1903–1998) pretvorila je u životnu misiju.

Ova njemačka matematičarka, koja je u Peru stigla 1932. godine, posvetila je punih četrdeset godina svog života dokumentovanju, mjerenju i zaštiti Naska linija.

Razvila je detaljnu tezu o astronomskoj i kalendarskoj svrsi geoglifa te nesebično zagovarala očuvanje nalazišta.

Za razliku od kabinetskih istraživača, Reiche je živjela u maloj kućici uz rub pustinje, lično nadgledajući lokaciju i sprječavajući vandale i neoprezne posjetioce da nanose štetu.

Njen rad dobio je međunarodno priznanje: 1974. godine dobila je finansijsku podršku Nacionalnog geografskog društva (National Geographic Society), a peruanska vlada dodijelila joj je Orden Sunca (Orden del Sol de Peru), najviše državno odlikovanje.

Možda vas zanima: Zerzura: Izgubljeni grad u Sahari sa svjetlokosim stanovnicima i divovima

Maria Reiche pamti se kao "Lady of the Lines" – Čuvarica Linija – i jedna od najposvećenijih naučnica u istoriji arheologije.

Šta su Naska linije?

Geografija i fizičke karakteristike

Naska linije smještene su na Pampi Coloradi – ravnoj, kamenitoj pustinjskoj visoravni u regiji Ica na jugu Perua, između gradova Naska i Palpa, na nadmorskoj visini od oko 400 metara.

Nastale su jednostavnom, ali genijalno efikasnom tehnikom: uklanjanjem tamnocrvenog, oksidiranog kamenja s površine tla, čime je otkrivena svjetlija, žućkasto-siva zemlja ispod.

Kontrast između tamnog i svjetlog sloja čini figure vidljivima, posebno iz zraka.

Cijelo nalazište upisano je na UNESCO-ov Popis svjetske baštine 1994. godine.

Tri kategorije geoglifa

Istraživači Naska geoglife razvrstavaju u tri glavne kategorije:

Linije i putevi: Više od 800 ravnih linija različitih dužina, pri čemu neke dosežu i do 48 kilometara. Mnoge su geometrijski precizne i ne devijiraju ni tokom dugih razdaljina.

Geometrijski uzorci: Više od 300 geometrijskih figura, uključujući trouglove, trapeze, pravouglove, spirale i cik-cak linije. Neke trapezoidne površine toliko su prostrane da bi na njima mogla sletjeti laka letjelica.

Biomorfi (figurativni geoglifi): Prikazi živih bića – životinja, biljaka i humanoidnih figura, s dimenzijama koje u pojedinim slučajevima dosežu 370 metara. Zahvaljujući najnovijim istraživanjima Yamagata univerziteta, do jula 2025. godine popisano je ukupno 893 figurativna geoglifa – višestruko više nego što se pretpostavljalo svega nekoliko godina ranije.

Najpoznatiji geoglifi

Među najprepoznatljivijim figurama nalaze se:

• Kolibrić (~96 m) – jedan od najelegantnije izvedenih crteža, vidljiv gotovo isključivo iz zraka
• Majmun (~110 m) – prepoznatljiv po spiralnom repu
• Pauk (~46 m) – u lokalnoj tradiciji vezuje se za prognoziranje kišnih perioda
• Kondor (~130 m)
• Orka (kit ubica) – simbolički vezan za kult vode i ritualno žrtvovanje u naskaškoj religiji
• "Astronaut" – humanoidna figura na padini brda, nazvana ovim nadimkom u popularnoj kulturi zbog navodne sličnosti s astronautom u skafanderu

Tehnika izrade: Zaboravljena jednostavnost

Eksperimenti modernih arheologa pokazali su da je izrada geoglifa bila tehnički izvediva isključivo uz tada dostupne alate.

Za povlačenje ravnih linija na dugim razdaljinama koristili su se drveni kolčevi i konopi – osnovna geodetska metoda.

Svaka figura mogla je biti nacrtana na temelju jednostavnih geometrijskih predložaka koji su postepeno uvećavani metodom mreže kvadrata.

Za uklanjanje kamenja nije bio potreban nikakav specijalizirani alat – samo organiziran, kolektivan rad.

Procjene sugerišu da bi ekipa od nekoliko desetina radnika mogla izraditi i najveće geoglife za period od nekoliko sedmica do nekoliko mjeseci.

Tehnika izrade nije misterija. Misterija je oduvijek bila: zašto? Upravo tu počinje istraživačka saga koja i danas traje.

Najnovija otkrića: Yamagata univerzitet i nova era istraživanja

Japanski istraživači na terenu (2004–2022)

Yamagata univerzitet iz Japana jedan je od najaktivnijih istraživačkih centara za proučavanje Naska geoglifa u 21. vijeku.

Pod vodstvom profesora Masata Sakaija, arheologa i antropologa, tim ovog japanskog univerziteta prisutan je na terenu od 2004. godine i do danas je u potpunosti redefinirao razumijevanje broja, raznolikosti i porijekla geoglifa.

Rana otkrića postavljala su temelje za ono što slijedi:

• 2011. godine: Tim je otkrio geoglif koji prikazuje figuru s odrubljenom glavom, dimenzija svega 4,2 × 3,1 metra – neusporedivo manji od dosad poznatih figura i vidljiv tek s drona.
• 2016. godine: Otkrivena je figura duga oko 30 metara koja prikazuje mitsko stvorenje s više nogu; tehnika izrade upućuje na kasnoparacaški period (400.–200. g. pr. n.e.).
• 2018. i 2019. godine: Kombinacijom terenskih istraživanja i analize pomoću vještačke inteligencije, tim Yamagata univerziteta i IBM Japan objavio je identifikaciju 143 nova geoglifa. Jedan od njih – humanoidna figura visoka oko 5 metara koja drži vrstu palice – otkriven je isključivo zahvaljujući algoritmima za mašinsko prepoznavanje uzoraka.
• Decembar 2022. godine: Tim objavljuje otkriće 168 novih geoglifa u Naska regiji, dokumentovanih dronovskim snimanjem.

303 nova geoglifa: Istorijski proboj objavljen 2024. godine

U septembru 2024. godine, u prestižnom časopisu Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS), objavljen je rezultat zajedničkog projekta Yamagata univerziteta i IBM Research (Thomas J. Watson Research Center, Yorktown Heights, New York): terenska istraživanja provedena između septembra 2022. i februara 2023. potvrdila su 303 nova figurativna geoglifa kojih u naučnoj literaturi do tada nije bilo.

Da bi se razumjela veličina ovog otkrića, dovoljna je jedna brojka: prethodnih stotinu godina istraživanja iznjedrilo je ukupno 430 poznatih figurativnih geoglifa. Jedan šestomjesečni projekat uz pomoć AI skoro je udvostručio taj broj.

Metodologija je bila rigorozna: AI model, treniran na svim dotad poznatim geoglifima, analizirao je ogromne količine aerofotografija i dronovskih snimaka visoke rezolucije.

Potencijalne lokacije geoglifa tim je potom provjeravao pješice na terenu – ukupno 1.440 sati terenskog rada.

Od 303 novih geoglifa, 178 je identificirano zahvaljujući preporukama AI modela, a 125 su otkrivena kao dodatni nalazi tokom terenskog obilaska AI-identificiranih zona.

Možda vas zanima: 5 nestalih civilizacija o kojima nikada niste čuli

Važno je napomenuti da tim nije uspio provjeriti 968 dodatnih AI-identificiranih kandidata tokom ove faze istraživanja – što znači da su daljnja otkrića neminovna.

Šta novi geoglifi govore o svrsi Naska linija?

Pored samog broja, PNAS studija iz 2024. donijela je i ključan uvid u svrhu geoglifa.

Analiza rasporeda i motiva 303 novih figura, zajedno s prethodno poznatima, pokazala je da se dva tipa geoglifa bitno razlikuju ne samo po stilu i veličini, nego i po funkciji:

• Veliki geoglifi tipa linija (prikazuju pretežno divlje životinje) raspoređeni su duž složene mreže linearnih i trapezoidnih oblika. Vjerovatno su služili za ritualne aktivnosti na razini zajednice – ceremonijalne skupove, procesije ili kolektivne obrede.
• Mali geoglifi reljefnog tipa (prikazuju humanoidne figure, odrubljene glave i domaće životinje) smješteni su uz vijugave puteve unutar vidokruga prolaznika. Prema zaključcima studije, funkcionirali su kao ritualni markeri ili vizuelne naracije za ljude koji su hodočastili kroz pustinju.

Professor Sakai pojašnjava: "Naska društvo nije imalo pisani jezik. Ljudi su učili o ulozi čovjeka i životinja gledajući slike i koristili ih kao mjesta za rituale."

Orka (kit ubica), koja se dosljedno pojavljuje u naskaškoj ikonografiji keramike kao božanstvo kiše i mora, u novim geoglifima prikazana je u kontekstu ljudskog žrtvovanja – što pojačava tezu o dubokim ritualnim konotacijama ovih figura.

Juli 2025: Otkrića se nastavljaju

U julu 2025. godine, Yamagata univerzitet i peruansko Ministarstvo kulture objavili su rezultate naredne faze istraživanja.

Terenska provjera provedena tokom 2023. i 2024. potvrdila je 248 dodatnih geoglifa, od kojih je 160 figurativnih.

Ovim otkrićima ukupan broj poznatih figurativnih geoglifa na Naska ravnici dosegao je 893 – što je više od četiri puta više nego što je nauka poznavala svega pet godina ranije.

Uloga vještačke inteligencije u istraživanju Naska linija

Uvođenje algoritama mašinskog učenja označilo je novu eru u istraživanju Naska linija – eru u kojoj se mogu otkrivati geoglifi koji su previše izblijedjeli, premali ili vizuelno suptilni za ljudsko oko.

IBM Research i mašinsko učenje

AI program koji je omogućio istorijska otkrića izgradili su naučnici IBM Research u saradnji s timom Yamagata univerziteta.

Model je treniran na fotografijama svih prethodno poznatih geoglifa.

Jednom treniran, sistem je analizirao ogromne količine aerofotografija i satelitskih snimaka pokrivajući cijelu Pampu, tražeći vizuelne uzorke koji odgovaraju karakteristikama geoglifa – čak i tamo gdje su se konture gotovo stopile s okolnim tlom uslijed erozije i degradacije.

Ključna prednost AI nad ljudskim okom leži u sposobnosti obrade ogromnih vizuelnih podataka bez zamora, u detekciji suptilnih razlika u gustoći i teksturi tla, te u eliminaciji kognitivnih pristranosti posmatrača.

Ono što bi iskusnom arheologu promaklo jer ne odgovara unaprijed formiranom uzorku, algoritam detektuje bez predrasuda.

Brzina kao nova prednost

Brzina je jednako važna kao i preciznost.

Johny Isla, glavni peruanski arheolog za Naska linije, izjavio je da AI omogućuje da se posao koji bi tradicionalnim metodama trajao tri do četiri godine obavi za dva do tri dana.

PNAS studija iz 2024. kvantificirala je ovaj pomak: AI je ubrzao stopu novih otkrića šesnaest puta u poređenju s metodama bez korištenja AI.

Ove brojke nose jednu jasnu implikaciju: pravi broj geoglifa na Naska ravnici i dalje nije poznat.

Možda vas zanima: Puma Punku: Misterija veća od piramida

Sa 968 AI-identificiranih kandidatnih lokacija koje čekaju terensku provjeru, buduće dekade istraživanja gotovo sigurno će donijeti daleko potpuniju sliku o kompleksnosti Naska civilizacije – i, možda, konačno o njenoj svrsi.

Neke najpoznatije teorije o Naska linijama

Naska linije potaknule su raznovrsne teorije koje nastoje objasniti njihovo porijeklo i svrhu – od naučno utemeljenih do potpuno spekulativnih. U nastavku su najuticajnije.

Teorija drevnih astronauta

Nesumnjivo jedna od najrasprostranjenijih – premda naučno neutemeljenih – hipoteza o porijeklu Naska linija dolazi od švicarskog pisca Ericha von Dänikena, koji ju je predstavio u knjizi "Chariots of the Gods?" (Tragom bogova) iz 1968. godine.

Prema ovoj teoriji, ravne linije na Pampi Coloradi bile su piste za slijetanje vanzemaljskih letjelica, a geoglifi su predstavljali simboličke poruke namijenjene bićima iz svemira za koja je Naska narod smatrao da su božanstva.

Von Däniken tvrdi da su vanzemaljci prenijeli znanje i tehnologiju lokalnom stanovništvu prije nego što su napustili Zemlju, a linije su navodni fizički trag tog kontakta.

Teorija je postala globalno poznata putem dokumentarne serije Ancient Aliens (History Channel), a 2018. godine novi val interesa izazvale su fotografije geoglifa koji su nalikovali stereotipnim prikazima vanzemaljaca s velikim crnim očima.

Međutim, naučna kritika ove teorije je konzistentna i jasna: linije nisu ni dovoljno ravne ni čvrste za ikakvo slijetanje; nema nijednog fizičkog dokaza o vanzemaljskom kontaktu; a sama premisa implicira – netačno i duboko uvredljivo – da drevni narodi nisu bili sposobni ovog dostignuća bez tuđe pomoći.

Teorija balona na vrući zrak

Američki istraživač Jim Woodman izložio je tokom 1970-ih godina teoriju prema kojoj je Naska narod posjedovao sposobnost letenja u balonima na vrući zrak napravljenim od lokalnih materijala.

Argument je bio da su linije mogle biti iscrtane jedino uz pogled odozgo.

Godine 1975, Woodman je zajedno s britanskim balonistom Julianom Nottom eksperimentalno konstruirao balon – nazvan "Condor I" – koristeći tkanine i materijale koji su mogli biti dostupni Naska narodu.

Balon se podigao u zrak, ali je let trajao svega nekoliko minuta.

Woodmanova tvrdnja da je pronašao fragment keramike koji prikazuje balon nikad nije potvrđena neovisnom stručnom verifikacijom.

Nema nijednog arheološkog dokaza koji bi potvrdio postojanje balon-tehnologije u Naska kulturi, a savremena eksperimentalna arheologija jasno je demonstrirala da geometrijska preciznost geoglifa može biti postignuta isključivo tehnikama s tla.

Džinovski solarni kalendar

Teorija Marie Reiche ostaje jedna od najozbiljnije razmatranih u akademskim krugovima.

Reiche je argumentirala da Naska linije i geoglifi tvore složen astronomski i kalendarski sistem, gdje su pojedine linije bile poravnate s izlaskom i zalaskom Sunca, Mjeseca i pojedinih zvijezda u ključnim trenucima kalendarskog ciklusa – solsticijima, ekvinocijima i periodima kišnih sezona.

Dio linija zaista je poravnat s astronomskim pojavama, a poznato je da su mnoge drevne kulture gradile svoja monumentalna zdanja s astronomskom orijentacijom u vidu.

Međutim, američki astronom Gerald Hawkins proveo je u 1960-im statističku analizu smjerova linija i zaključio da astronomska podudarnost nije statistički znatnija od slučajnog rasporeda.

Reiche je tu kritiku odbijala do kraja svog života, a debata između ova dva stava ostaje otvorena.

Oko s neba

Nezavisni istraživač Robin Edgar iznio je varijantu astronomske teorije prema kojoj su Naska linije i geoglifi napravljeni kako bi ih opazilo "božansko oko s neba" – tamno Sunce okruženo blistavom koronom tokom totalnih pomračenja Sunca.

U toj interpretaciji, geoglifi bi bili votivne ponude ili oblici direktne komunikacije s nebeskim božanstvima u rijetkim trenucima kada se "božje oko" otvara iznad pustinje.

Edgarova teorija nema široku potporu u akademskim krugovima, ali nudi intrigantan okvir za razumijevanje ritualne dimenzije linija.

Podzemni akvadukti (puquios) i rituali vezani za vodu

Jedna od naučno najozbiljnije podržanih teorija u savremenoj arheološkoj literaturi tiče se veze između Naska linija i kulta vode u izrazito sušnoj pustinji.

U regiji gdje godišnje padne manje od 10 milimetara kiše, pristup vodi nije bio pitanje komfora – bio je pitanje opstanka.

Ova teorija počiva na jednom od najzanemarenijih, a najimpresivnijih inženjerskih dostignuća Naska kulture: mreži podzemnih filtracijskih galerija poznatih kao puquios (pukiosi).

Ukupno 36 dokumentiranih podzemnih vodovoda koji se prostiru kroz regiju Naska i Palpa funkcionirali su na principu hvatanja podzemnih voda kroz spiralne površinske otvore nazvane ojos (oči).

Vjetar koji ulazi u spiralu generira pritisak koji tjera vodu kroz podzemne kanale do površinskih rezervoara – mehanizam koji, bez ikakve pokretne tehnologije, funkcionira na čistim fizičkim principima.

Talijansko-peruanski istraživački tim predvođen Rosom Lasaponarom s Nacionalnog instituta za geofiziku i vulkanologiju Italije (INGV) objavio je 2016. godine studiju u časopisu Archaeological Prospection u kojoj se zaključuje da su puquiosi bili aktivni tokom cijelog perioda Naska kulture i da postoje indicije za postojanje još neotkrivenih podzemnih kanala.

Istraživač Johan Reinhard, koji je godinama dokumentovao planinska svetišta i naskašku kulturu, argumentirao je da su i geometrijske linije i crteži životinja dio šireg sistema ritualnih procesija vezanih za molitvu za kišu i plodnost tla.

Trapezioidne površine i duge linije mogle su funkcionirati kao ceremonijalni putevi kojima su grupe hodočastile do ritualno važnih mjesta – izvora vode, žrtvenih lokacija i ceremonijskih centara poput velikog naskaškog centra Kavačija (Cahuachi).

Ovu interpretaciju podupire ikonografija: Orka (kit ubica) dosljedno se pojavljuje u naskaškoj keramičarskoj tradiciji kao božanstvo kiše i mora – a najnovije analize PNAS studije iz 2024. pokazuju da su isti motivi prisutni i u novotkrivenim malim geoglifima smještenim duž procesionalnih puteva.

Pauk je, prema lokalnim predanjima, bio simbol vezan za prognoziranje kišnih perioda.

Ove ikonografske paralele snažno sugerišu da su voda, plodnost i obnova bili centralni motivi naskaškog duhovnog i religijskog života – a da su linije bile fizički izraz tih vjerovanja, trasiran u samoj pustinji.

Naska linije danas: Zaštita i prijetnje

UNESCO zaštita i izazovi na terenu

Naska linije nominalno su zaštićene od 1994. godine kao UNESCO-ova svjetska baština, ali realna zaštita nalazišta nailazi na kontinuirane izazove:

• Erozija i klimatske promjene: Ekstremne kišne epizode, sve učestalije kao posljedica klimatskih promjena, mogu nanijeti nepovratnu štetu tankim linijama.
• Vandalizam i nekontroliran turizam: Neoprezni posjetioci koji silaze s označenih staza ostavljaju trajne otiske na fragilnom tlu. Dramatičan primjer desio se decembra 2014. godine kada su aktivisti organizacije Greenpeace, tokom UN-ove klimatske konferencije COP20 u Limi, neovlašteno ušli na zabranjeno područje kraj geoglifa Kolibrića i ostavili vidljive i permanentne tragove u tlu.
• Urbanizacija: Širenje gradova Naska i Palpa te infrastrukturni projekti u okruženju dugoročno pritišću nalazište.
• Ilegalno odlaganje otpada: U okolici UNESCO-zaštićene zone dokumentirani su višestruki slučajevi nelegalnog odlaganja otpada koji degradira teren.

Međunarodna naučna saradnja i digitalna budućnost

Pored Yamagata univerziteta, koji vodi najopsežniji program dokumentacije i analize, na Naska linijama aktivno rade timovi iz Italije, Njemačke, SAD-a i Perua. Asocijacija Maria Reiche nastavlja rad na popularizaciji i zaštiti nalazišta.

Projekat digitalne 3D rekonstrukcije cijelog nalazišta visoke rezolucije, koji vode međunarodne istraživačke institucije, trebao bi u narednim godinama pružiti naučnicima kompletnu digitalnu repliku Pampe Kolorade bez nužnog fizičkog zadiranja u teren.

U kombinaciji s AI detekcijom i satelitskim podacima, ova digitalna infrastruktura mogla bi konačno pružiti odgovor na pitanje koje čovječanstvo sebi postavlja već stotinu godina.

Za kraj

Stotinu godina istraživanja otkrilo je daleko više pitanja nego odgovora – ali je bar jedno pitanje konačno bliže razrješenju: Naska linije nisu nastale iz jednog impulsa ni jedne svrhe.

Radi se o slojevitom kulturnom fenomenu koji se gradio vjekovima, u koji su bile utkane procesije, rituali, vodeni kultovi, naracije bez pisma i komunikacija s nečim što je premašivalo svakodnevni horizont.

Vještačka inteligencija nam je pokazala da smo poznavali tek manji dio priče.

Kada je 1941. godine Paul Kosok podigao pogled prema zalasku Sunca i primijetio da se savršeno poklapa s linijom ispod njegovih nogu, nije znao da će, osam decenija kasnije, algoritmi procesirati milione snimaka da bi otkrili još 893 figure koje je čovječanstvo čekalo da primijeti.

Sa 968 AI-identificiranih kandidatnih lokacija koje još čekaju terensku verifikaciju, konačan broj geoglifa i dalje nije poznat.

Pampa Colorada čuva svoja otajstva strpljivo. Mi smo naučili da je tražimo pametnije.

📚 Izvori

• 🔗 AI-accelerated Nazca Survey Nearly Doubles Known Figurative Geoglyphs (PNAS)
• 🔗 AI-accelerated Nazca Survey — Yamagata University
• 🔗 AI Helps Uncover Hundreds of Unknown Ancient Symbols in Peru's Nazca Desert (CNN)
• 🔗 AI Finds 303 New Nazca Geoglyphs, Revealing Their Purpose (Ancient Origins)
• 🔗 AI-accelerated Nazca Survey (ResearchGate PDF)